دادگران

معناى لغوى قاعده

«قاعده‏» در لغت‏به معناى اساس و ريشه است و به اين تناسب، ستون‏هاى خانه را«قواعد» مى‏گويند. خداوند در قرآن كريم مى‏فرمايد:

واذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ربنا تقبل منا انك انت السميع العليم ⁽¹⁾ ;

و آن هنگامى كه ابراهيم و اسماعيل بنيان‏هاى خانه [ خدا ] را بر مى‏افراشتند [ گفتند ]پروردگارا [ اين كار را ] از ما بپذير، همانا تو شنوا و دانا هستى.

و طريحى در «مجمع البحرين‏» مى‏نويسد:

القواعد جمع القاعدة و هى الاساس لما فوقه ⁽²⁾ ;

قواعد جمع قاعده به معناى بنيان و پايه براى چيزى است كه در بالاى آن قرار دارد.

قاعده علاوه بر آن كه در امور مادى مانند بنيان‏هاى ساختمان به كار گرفته شده، دربرخى امور معنوى نيز كه جنبه اساسى و زيربنايى دارد استعمال شده است; مانندقواعد اخلاقى، قواعد اسلامى وقواعد علمى. به‏طوركلى به مسائل بنيادى هر علمى‏كه حكم بسيارى از مسائل ديگر به آن‏ها توقف دارد، قواعد آن علم گويند.

معناى اصطلاحى قاعده

معناى اصطلاحى قاعده، رابطه تنگاتنگى با معناى لغوى آن دارد، تهانوى درتوصيف معناى اصطلاحى قاعده مى‏نويسد:

... انها امر كلى منطبق على جميع جزئياته عند تصرف احكامها منه ⁽³⁾ ;

قاعده امرى است كلى كه در هنگام شناسايى احكام جزئيات از آن، بر تمامى‏جزئيات خود منطبق باشد.

در تعريف قواعد فقهى ميان فقيهان اتفاق نظرى وجود ندارد، و هر يك از تعاريف‏به يكى از جنبه‏هاى تمايز قاعده فقهى با ساير قواعد اشاره دارد، كه در ذيل برخى ازآن‏ها را بيان مى‏كنيم:

برخى در تعريف قاعده فقهى گفته‏اند:

انها قواعد تقع فى طريق استفادة الاحكام الشرعية الالهية و لا يكون ذلك من باب‏الاستنباط و التوسيط بل من باب التطبيق ⁽⁴⁾ ;

قواعد فقهى قواعدى است‏كه در راه به‏دست آوردن احكام شرعى الهى واقع‏مى‏شوند، ولى اين استفاده از باب استنباط و توسيط نبوده بلكه از باب تطبيق است.

بعضى ديگر آن را چنين تعريف مى‏كنند:

اصول فقهية كلية فى نصوص موجزة دستورية تتضمن احكاما تشريعية عامة فى‏الحوادث التى تدخل تحت موضوعها ⁽⁵⁾ ;

قواعد فقهى، اصول فقهى كلى است‏با عبارت‏هاى كوتاه و اساسى كه شامل مى‏شوداحكام تشريعى عام را در حوادثى كه در موضوعات آن‏ها داخل است.